Informatie aan ZOO: een terugblik

In dit verslag blikt CKV terug naar Informatie aan ZOO, een tweejaarlijks congres voor informatieprofessionals uit de archief-, bibliotheek- en erfgoedsector. In deze terugblik delen we wat ons tijdens het congres is opgevallen en lichten we toe welke inzichten we meenemen in onze dienstverlening aan diverse actoren in het veld van de hedendaagse beeldende kunst. Op deze manier kunnen we vragen scherper formuleren en samen met de verschillende actoren op zoek gaan naar mogelijke, toekomstgerichte antwoorden.

Wat is Informatie aan Zoo?

Het congres Informatie aan Zee is een tweejaarlijks trefpunt voor informatieprofessionals uit de archief-, bibliotheek-, informatie- en erfgoedsector. In tegenstelling tot voorgaande edities, die aan de kust plaatsvonden, werd het evenement dit jaar georganiseerd in Antwerpen. Informatie aan ZOO wordt georganiseerd door VVBAD (Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek en Archief & Documentatie) en KVNI (Koninklijke Nederlandse Vereniging van Informatieprofessionals) en vond plaats op 9 en 10 oktober 2025.

Het thema van het tweedaagse congres “Informatie in transitie: menselijke waarden in een digitale toekomst” focust op technologische ontwikkelingen in de informatiesector en de vragen die daarmee gepaard gaan. Zo brengt de opkomst van AI heel wat vragen met zich mee. Hoe kan AI onze werkprocessen automatiseren, welke voorwaarden staan daar tegenover en welke risico’s brengt het met zich mee? Tegelijkertijd worden meer collecties ontsloten via Linked Open Data en zal het hergebruik van data naar de toekomst toe belangrijker worden. Hoe kunnen we data op een open, linked en FAIR manier inzetten om collecties te verrijken? Tot slot werd er een vinger aan de pols gehouden rond digitale preservering en de archivering van sociale media. In het bijzonder ging het over cultureel erfgoed dat zich vandaag de dag digitaal vormt.

Tegenover deze technologische vernieuwingen staat hun sociale impact. Dit komt onder andere tot uiting in thema’s als kolonisatie, meerstemmigheid en de vraag hoe archieven en verschillende vormen van culturele expressie ons perspectief op de samenleving beïnvloeden, en hoe we de verhalen en het erfgoed van diverse gemeenschappen op een eerlijke en meervoudige manier kunnen documenteren.

Wat hebben we geleerd?

• De rol van AI in de archief- en informatiesector

AI wordt op verschillende manieren toegepast in de archief- en informatiesector. Zo wordt het bijvoorbeeld gebruikt bij het transcriberen van oude teksten. Toch roept het gebruik van AI in deze context nog heel wat vragen op. Wat met auteursrecht? Wat met de soevereiniteit van informatie? Hoe staat men tegenover de vooringenomenheid van data waar bepaalde AI op wordt getraind? En hoe zien informatieprofessionals het zelf? Hoe denken ze dat AI ingezet kan worden om bepaalde zaken in bijvoorbeeld Cloud opslag/ omgevingen te automatiseren? We leerden dat het gebruik van AI een tweesnijdend zwaard is: het biedt voordelen, maar brengt bepaalde voorwaarden en risico’s met zich mee. De informatieprofessional speelt een cruciale rol in het opvolgen van de processen en de kwaliteit van de informatie die eruit voortkomt. Daarnaast is het belangrijk om mensen te blijven onderwijzen in de omgang met digitale informatie, alsook om hen om de hoogte te brengen van zowel de mogelijkheden als de grenzen van nieuwe toepassingen en systemen.

• Digitale preservering

Het belang van digitale preservering werd in verschillende sessies meermaals benadrukt. Ook in de dienstverlening van CKV merken we dat sociale media een belangrijke rol speelt voor onze doelgroepen, zoals kunstenaars, galerieën en kunstorganisaties. Voor zowel onze doelgroep, CKV’s eigen dienstverlening als voor andere collectiebeherende organisaties is het duurzaam archiveren van sociale media nog een groot vraagteken. Op Informatie aan ZOO leerden we over over de diverse uitdagingen die daarbij komen kijken: auteursrechten, snel veranderende technologisch platformen en wetgeving, alsook de moeilijkheid om content en de hybride vormen waarin ze gepubliceerd worden te archiveren.

• Digitaliseren van archiefmaterialen

Het digitaliseren van born digital archieven die zich op verouderde en inmiddels obsolete dragers bevinden, blijft een grote uitdaging binnen privaatrechtelijke archiefcollecties. Hoe pak je dit proces aan? Waar moet je rekening mee houden? Beschik je nog over de juiste apparatuur om bijvoorbeeld een floppydisk uit te lezen? En wat gebeurt er daarna: hoe zorg je ervoor dat een born digital archief duurzaam toegankelijk blijft voor toekomstige generaties?

Bij het stellen van deze vragen, en het zoeken naar antwoorden, gaat het om veel meer dan alleen het overzetten of uitlezen van gegevens. Ook het delen van expertise en het uitbouwen van een kennisnetwerk spelen een cruciale rol. Denk bijvoorbeeld aan initiatieven zoals AIDA (Netwerk Digitaal Preserveren). Daarnaast lieten we ons inspireren door een sessie van Digitaal Vlaanderen, waarin we meer inzicht kregen in de workflow die ze gebruiken voor de digitalisering van bouwdossiers, een aanpak die wij zeker meenemen in ons eigen denkproces naar het veld van hedendaagse beeldende kunst.

Een concrete case rond digitalisering en ontsluiting werd gepresenteerd door het KMSKA, dat een deel van het Ensor-archief, voornamelijk de correspondentie, heeft gedigitaliseerd en online heeft ontsloten. Via IIIF werd de collectie gedigitaliseerd, en door de verschillende archiefstukken te verbinden op basis van onderlinge relaties – vastgelegd in de metadata – werd de verspreide informatie opnieuw toegankelijk gemaakt op één platform.

Deze sessie benadrukte voor CKV het belang om blijvend in te zetten op sensibilisering en dienstverlening rond archiefzorg binnen kunstorganisaties, die zowel kunstcollecties als archiefcollecties beheren. Niet alleen de werken en objecten in een collectie zijn essentieel, maar ook de archieven die de context, het proces en het artistieke parcours documenteren.

• Linked Open Data en de inzet ervan in collecties

In verschillende sessies zagen we voorbeelden van hoe musea, archieven en andere collectiebeherende organisaties Linked Open Data (LOD) inzetten voor het beschrijven van de collectie. Door het gebruik van LOD kan de collectiebeschrijving op een gestructureerde manier worden verrijkt met verschillende andere LOD-bronnen, bijvoorbeeld door persistente identificatoren te koppelen aan bijbehorende authority records. Tijdens de sessie van het Rijksmuseum in Amsterdam zagen we hoe zij concreet aan de slag gaan met LOD. Ze gaven een inkijk in de datastructuur en lieten zien hoe ze hun collectie via Linked Open Data verrijken en koppelen aan andere LOD-bronnen, zoals VIAF (Virtual International Authority File) en Wikidata.

• Meerstemmigheid in collecties

Bij snel veranderende technologieën dienen we te blijven reflecteren over meerstemmigheid en dekolonisatie. Zo kunnen bepaalde stereotype en stigmatiserende beelden en woorden, of koloniaal gedachtengoed nog aanwezig zijn in archief-, museale- en boekencollecties of zelfs in databanken en datasets. Bij digitale transformaties kan dit gedachtegoed zich onbedoeld verderzetten in de digitale infrastructuur die men opzet. De vraag blijft, ook in een digitale context: hoe dienen we om te gaan met koloniaal getinte data? En hoe kunnen we deze data verder contextualiseren om koloniaal geweld tegen te gaan?

Tegelijkertijd bieden technologische toepassingen manieren om cultureel erfgoed, culturele expressies in al zijn diverse vormen op een holistische manier samen te brengen en te ontsluiten. We leerden uit de presentatie en het latere panelgesprek met Jeannette Bastian dat verschillende vormen van documentatie noodzakelijk zijn om de veelzijdigheid van de maatschappij, culturele gemeenschappen en expressies doorheen de tijd te documenteren. Ze stelt dat archieven en mondelinge geschiedenis, tradities en culturele expressies elk afzonderlijk maar één facet weergeven van onze maatschappij en culturele samenleving. Bastian benadrukte in haar presentatie het belang van het bewaren van verschillende perspectieven. Daarbij onderstreepte ze hoe cruciaal het is om vertrouwen op te bouwen tussen erfgoedprofessionals, archivarissen en de betrokken gemeenschappen.